Daban testi nədir və yenidoğulmuş üçün nə üçün vacibdir?
Daban testi bir neçə damla qanla bəzi ciddi xəstəlikləri hələ heç bir əlamət yaranmadan tapmağa imkan verir. Bu diaqnoz deyil, erkən xəbərdarlıq sistemidir.
Daban testi yenidoğulmuşların skrininq testidir. Körpənin dabanından götürülən bir neçə damla qanla bəzi ciddi metabolik və genetik xəstəlikləri hələ heç bir əlamət və ya qalıcı fəsad yaranmadan aşkarlamaq mümkündür. Erkən diaqnoz sayəsində vaxtında profilaktik tədbirlər görülür, lazımi müalicə və pəhriz təyin edilir.
Uzm. Dr. Nərmin Quluzadə vurğulayır ki, uşağın xəstələnməsi heç də həmişə “qismət” deyil. Doğulduğu andan tətbiq edilən neonatal skrininqlər, yəni daban testi və eşitmə skrininqi gizli qalan bir çox problemi erkən mərhələdə tapmağa və vaxtında tədbir görməyə imkan verir.
Daban testi necə aparılır?
- Körpənin dabanı təmizlənir və kiçik bir iynə ilə yüngülcə deşilir.
- Bir neçə damla qan xüsusi filtr kağızından olan kartın dairələrinə hopdurulur.
- Kart laboratoriyaya göndərilir və orada müxtəlif göstəricilər üzrə yoxlanılır.
Nümunə adətən həyatın ilk günlərində, körpə qidalanmağa başladıqdan sonra götürülür. Dəqiq vaxt skrininq proqramına görə fərqlənə bilər. Doğum evindən çox tez çıxılıbsa, nümunənin sonradan götürülməsi və ya təkrarlanması lazım ola bilər.
Daban testi ilə hansı xəstəliklər aşkarlanır?
Yoxlanılan xəstəliklərin siyahısı ölkəyə və skrininq proqramına görə fərqlənə bilər. Ən çox daxil edilənlər bunlardır:
- Fenilketonuriya. Orqanizm zülallardakı fenilalanin adlı amin turşusunu parçalaya bilmir. Vaxtında başlanan xüsusi pəhriz beynin zədələnməsinin qarşısını alır.
- Anadangəlmə hipotireoz. Qalxanabənzər vəzi kifayət qədər hormon hazırlamır. Erkən başlanan hormon müalicəsi böyüməni və zehni inkişafı qoruyur.
- Kistik fibroz. Əsasən ağciyərlərə və həzm sisteminə təsir edən irsi xəstəlikdir. Erkən aşkarlanma qidalanma və tənəffüs dəstəyini vaxtında başlamağa imkan verir.
- Anadangəlmə adrenal hiperplaziya. Böyrəküstü vəzilərin hormon istehsalı pozulur. Bəzi formaları ilk həftələrdə ciddi duz və maye itkisinə səbəb ola bildiyi üçün erkən diaqnoz xüsusilə vacibdir.
- Qalaktozemiya və digər metabolik xəstəliklər. Məsələn, süddəki qalaktoza şəkərinin parçalana bilməməsi. Belə hallarda qidalanmanın vaxtında dəyişdirilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.
Niyə əlamətləri gözləmək olmaz?
Daban testi ilə axtarılan xəstəliklərin çoxunda körpə doğularkən tamamilə sağlam görünür. Əlamətlər isə həftələr, bəzən aylar sonra, orqanizmdə dəyişikliklər artıq başlayandan sonra üzə çıxır. Məsələn, müalicə olunmayan anadangəlmə hipotireozda körpə süst olur, pis əmir, sarılığı uzanır, böyüməsi ləngiyir. Fenilketonuriyada isə zərər səssizcə yığılır və sonradan inkişaf gecikməsi kimi özünü göstərir.
Skrininqin dəyəri məhz buradadır: o, xəstəliyi valideyn heç nə hiss etmədən, müalicənin ən təsirli olduğu dövrdə tapır. Bu xəstəliklərin bir çoxunda erkən başlanan pəhriz və ya müalicə uşağa yaşıdları kimi böyüməyə və inkişaf etməyə imkan verir.
Daban testi diaqnoz deyil
Valideynlərin bilməli olduğu ən vacib məqam budur: daban testi qəti diaqnoz deyil, skrininq proqramıdır. Onun məqsədi əlavə yoxlama tələb edən körpələri tapmaqdır.
- Normal nəticə yoxlanılan xəstəliklər üzrə riskin aşağı olduğunu göstərir.
- Müsbət və ya şübhəli nəticə körpənin mütləq xəstə olduğunu göstərmir — nəticə bəzən yalançı müsbət olur. Lakin belə halda əlavə və təsdiqləyici laborator müayinələr mütləq aparılmalıdır.
- Təkrar nümunə istənilməsi çox vaxt nümunənin keyfiyyəti və ya götürülmə vaxtı ilə bağlıdır. Narahat olmayın, amma gecikdirməyin.
Bəzi xəstəliklər ilk həftələrdə sürətlə irəlilədiyi üçün təsdiqləyici müayinələrin vaxtında aparılması müalicənin uğuruna birbaşa təsir edir.
Valideyn olaraq nə etməlisiniz?
- Testin götürüldüyünə əmin olun və doğum evindən çıxarkən bunu soruşun.
- Nəticəni və ya nəticənin harada öyrəniləcəyini qeyd edin.
- İlk pediatr müayinəsinə nəticəni (varsa) özünüzlə gətirin.
- Təkrar test və ya əlavə müayinə üçün çağırılsanız, onu təxirə salmayın.
- Nəticə normal olsa belə, körpənin vəziyyətində sizi narahat edən dəyişiklikləri pediatra deyin.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
⚠️ Testin nəticəsindən asılı olmayaraq gecikmədən pediatra müraciət edin, əgər:
- körpə zəif əmir və ya qidalanmadan imtina edir;
- həddindən artıq yuxuludur, süstdür, onu oyatmaq çətindir;
- təkrarlanan qusma və ya ishal var;
- körpə çəki almır;
- sarılıq uzun çəkir və ya artır;
- qıcolmaya bənzər hərəkətlər müşahidə olunur.
Körpənin vəziyyəti sürətlə pisləşirsə, 103 nömrəsinə zəng edin.
Sağlam gələcək erkən addımlarla başlayır! — Dr. Quluzadə
Qısa sual-cavab
Daban testi körpə üçün ağrılıdırmı?
Qan götürülərkən körpə qısa müddət narahatlıq hiss edə bilər. Bu zaman onu qucaqda saxlamaq və ya əmizdirmək sakitləşməyə kömək edir. Prosedur qısa və təhlükəsizdir.
Daban testinin nəticəsi normaldırsa, körpə tam sağlamdırmı?
Normal nəticə sevindirici xəbərdir, amma bu test yalnız müəyyən xəstəlikləri yoxlayır. Körpənin böyüməsi və inkişafı müntəzəm pediatr müayinələri ilə izlənməyə davam etməlidir.
Daban testi ilə eşitmə testi eyni şeydirmi?
Xeyr. Daban testi qan nümunəsi ilə metabolik və hormonal xəstəlikləri yoxlayır, eşitmə skrininqi isə xüsusi cihazla körpənin eşitməsini qiymətləndirir. Hər ikisi neonatal skrininqin bir hissəsidir və bir-birini əvəz etmir.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Övladınızın vəziyyəti ilə bağlı qərarı pediatrınızla birlikdə verin. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
